Sigorta neden atar? Aşırı yük, kısa devre ve kaçak akım

Sigortanın atması can sıkıcıdır ama çoğu zaman tesisatınızdaki korumanın doğru çalıştığını gösterir. Bu yazıda üç temel nedeni, panoda hangi elemanın attığını nasıl anlayacağınızı, güvenli ilk adımları ve hangi durumda bir elektrikçiye ihtiyaç duyduğunuzu anlatıyoruz.

Sigorta ne işe yarar, neden atar?

Panonuzdaki otomatik sigortalar ve kaçak akım rölesi, tesisatınızın güvenlik görevlileridir. Bir hatta kablonun güvenle taşıyabileceğinden fazla akım geçtiğinde ya da akım, olması gereken yolun dışına çıktığında devreyi keserler.

Yani sigortanın atması çoğu zaman bir arıza değil, bir uyarıdır. Asıl soru, bu uyarıyı neyin tetiklediğidir. Evlerde karşılaşılan nedenler üç başlıkta toplanır: aşırı yük, kısa devre ve kaçak akım.

Aşırı yük: hat kaldırabileceğinden fazlasını çektiğinde

Aynı hatta aynı anda çok sayıda yüksek güçlü cihaz çalıştığında hat, tasarlandığından fazla akım çeker. Konutlarda priz hatları genellikle 2,5 mm² kablo ve 16 A sigortayla, aydınlatma hatları 1,5 mm² kablo ve 10 A sigortayla kurulur. 230 V’ta 16 A’lik bir priz hattı yaklaşık 3,7 kW’a kadar yük taşır.

Elektrikli fırın, kettle ve elektrikli ısıtıcının her biri 2.000 W civarında güç çekebilir. Üçü aynı hatta birlikte çalıştığında toplam güç yaklaşık 6 kW’a, çekilen akım 26 A civarına çıkar; bu, 16 A’lik hattın çok üzerindedir. Sigorta bu durumda hemen atmaz: içindeki ısıl (termik) eleman, kablonun ısınmasını taklit edecek şekilde gecikmeli çalışır. Bu örnekteki gibi bir aşırı yükte sigortanın atması onlarca saniyeden birkaç dakikaya kadar sürebilir; yük arttıkça bu süre kısalır, hafif aşırı yüklerde ise daha da uzar.

Aşırı yükün tipik işareti, sigortanın belirli cihazlar birlikte çalışırken ve bir süre sonra atmasıdır. Kışın ısıtıcı, yazın klima devreye girdiğinde sık görülür. Kalıcı çözüm, yükleri farklı hatlara dağıtmak ya da yüksek güçlü cihaz için ayrı hat çekmektir.

Kısa devre: sigorta anında atıyorsa

Kısa devre, faz iletkeninin nötr ya da toprak iletkenine doğrudan temas etmesidir. Akım çok kısa sürede normalin onlarca katına çıkar ve otomatik sigorta bunu anında keser. Buna çoğu zaman bir patlama sesi, kıvılcım ya da yanık kokusu eşlik eder.

Bir cihazı takar takmaz ya da düğmesine basar basmaz sigorta atıyorsa sorun büyük ihtimalle o cihazda veya o bağlantı noktasındadır. Kısa devrenin sık görülen nedenleri şunlardır:

• Ezilmiş, bükülmüş ya da yıpranmış cihaz kablosu
• Priz, anahtar veya duy içinde gevşemiş bağlantı
• Duvara çivi çakarken ya da matkapla delerken zarar görmüş kablo
• Dış mekân prizine veya armatüre giren su
• İç arızası olan bir cihaz

Kaçak akım rölesi neden atar?

Kaçak akım rölesi, hatta giden ve dönen akımı karşılaştırır. Aradaki fark, akımın bir yerden toprağa kaçtığını gösterir; bu yol bir insanın vücudu da olabilir. Konutlarda can güvenliği için 30 mA hassasiyetinde röle kullanılır. Kaçak bu değere ulaştığında röle hattı en geç 300 milisaniye içinde keser; standartlar rölenin bu değerin yarısı ile tamamı arasında açmasına izin verdiği için daha küçük bir kaçakta da atabilir.

En sık neden nemdir: yağmurda dış mekân aydınlatması, banyoda ıslanan bir priz, rezistansı bozulmaya başlamış bir termosifon, çamaşır ya da bulaşık makinesi. Eskimiş kablo yalıtımı ve nötr ile toprak iletkenlerinin karıştırıldığı hatalı bağlantılar da röleyi düşürür.

Tek bir röle bütün evi besliyorsa, bilgisayar ve televizyon gibi birçok cihazın küçük kaçak akımları toplanarak röleyi zaman zaman düşürebilir. Bu durumda hatları birden fazla röleye bölmek çözüm olabilir. Elektrikli araç şarj ünitesi hattında ise standart AC tipi röle yeterli olmaz; Tip A ile birlikte 6 mA DC kaçak algılama (RDC-DD, ünitenin içinde yerleşik olabilir) ya da Tip B koruma gerekir.

Panoda hangi elemanın attığını nasıl anlarsınız?

Panonun ön kapağını açtığınızda kolu aşağı inmiş (bazı modellerde ortada kalmış) elemanı bulun. Otomatik sigortaların üzerinde B16 ya da C10 gibi bir kod yazar; harf, açma karakteristiğini; sayı, amper değerini gösterir. Kaçak akım rölesi genellikle daha geniştir; üzerinde 30 mA (IΔn) ibaresi ve “T” ya da “Test” yazılı bir test butonu bulunur.

Bazı panolarda iki görev tek cihazda birleşir: kaçak akım korumalı otomatik sigorta. Böyle bir cihaz attığında nedenin aşırı akım mı yoksa kaçak akım mı olduğunu bazı modeller bir göstergeyle belirtir; diğerlerinde bunu anlamak için ölçüm gerekir. Aşağıdaki tablo ilk tahmin için yol gösterir.

Sigorta atınca ne yapmalısınız? Güvenli ilk adımlar

Duman ya da alev görüyorsanız veya birini elektrik çarptıysa önce 112’yi arayın; elektrik kesilmeden o kişiye dokunmayın.

Ardından çevreyi kontrol edin. Yanık kokusu, duman, kararmış ya da ısınmış bir priz varsa sigortayı kaldırmayın; mümkünse ana şalteri kapatıp bir elektrikçiye haber verin. Böyle bir işaret yoksa şu sırayı izleyin:

• Panoya kuru elle ve kuru zeminde yaklaşın; zemin ıslaksa müdahale etmeyin.
• Atan elemanı belirleyin. Panodaki etiketler hangi sigortanın evin hangi bölümünü beslediğini gösterir.
• O hattaki cihazları kapatmakla yetinmeyin; fişlerini de prizden çekin.
• Sigortayı ya da röleyi bir kez kaldırın. Bazı modellerde kolu önce tamamen aşağı indirmeniz gerekir.
• Sigorta yerinde kalırsa cihazları tek tek takın ve hangisini takınca attığını not edin; sorunlu cihazı kullanmayın.
• Kaçak akım rölesi atıyorsa o rölenin beslediği otomatik sigortaların hepsini indirin, röleyi kaldırın, sonra sigortaları tek tek açın. Röleyi düşüren hat, büyük ihtimalle kaçağın olduğu hattır. Bütün sigortalar indirilmişken bile röle kalkmıyorsa arıza nötr iletkeninde ya da rölenin hemen çıkışında olabilir (tek kutuplu sigortalar nötrü ayırmaz); bu durumda ölçüm gerekir.
• Hemen yeniden atıyorsa ikinci, üçüncü kez zorlamayın.

Ne zaman elektrikçi çağırmalısınız?

Sigorta atmalarının bir kısmı sorunlu cihaz fişten çekilince çözülür; bir kısmı ise tesisatta ölçüm gerektirir. Öztik olarak arıza çağrılarında önce hangi elemanın, hangi koşulda attığını dinliyoruz. Yerinde hat yükünü, izolasyon direncini ve topraklamayı ölçerek kök nedeni buluyor, arızayı kaynağında gideriyoruz. İstanbul’daki arızalar için +90 537 581 73 21 numaralı hattımızdan bize ulaşabilirsiniz.

Şu durumlarda sorunu kendi başınıza çözmeye çalışmayın:

• Bütün cihazlar prizden çekiliyken bile sigorta ya da röle atıyorsa
• Yanık kokusu, cızırtı, kararmış priz, ısınan kablo veya pano varsa
• Aynı hattın sigortası düzenli olarak atıyorsa (ör. her kış ısıtıcıyla birlikte)
• Kaçak akım rölesi test butonuna bastığınızda atmıyorsa (üreticiler bu testi genellikle ayda bir ile altı ayda bir arasında önerir; butona basınca rölenin beslediği hatlarda elektrik kesilir)
• Panoda eski tip porselen sigortalar varsa, kaçak akım rölesi yoksa ya da tesisatta topraklama yoksa
• Klima, fırın veya şarj ünitesi gibi yüksek güçlü yeni bir cihaz eklemeyi planlıyorsanız

Sigorta atınca kesinlikle yapmamanız gerekenler

Sık atan bir sigortayla uğraşmak yorucu olabilir; ancak sorunu korumayı devre dışı bırakarak çözmek, yangın ve elektrik çarpması riskini doğrudan artırır.

• Sigortayı büyütmeyin. 2,5 mm² kablolu bir priz hattında 16 A yerine 25 A gibi daha büyük bir sigorta takmak sorunu gizler; kablo sigorta atmadan aşırı ısınabilir, yalıtımı bozulur ve yangın riski doğar. Sigorta cihaza göre değil, kablonun kesitine ve döşeme koşuluna göre seçilir.
• Sigortayı köprülemeyin. Porselen sigortaya tel sarmak ya da hattı sigortayı atlayacak şekilde doğrudan bağlamak korumayı tamamen ortadan kaldırır.
• Kaçak akım rölesini iptal etmeyin. Sık atan bir röle, bir yerde kaçak olduğunu söylüyordur; röleyi devreden çıkarmak sizi elektrik çarpmasına karşı korumasız bırakır.
• Atan sigortayı art arda kaldırarak zorlamayın; her denemede arıza noktasına yeniden akım gönderirsiniz.
• Yüksek güçlü cihazları uzatma kablosu ve çoklu priz zinciriyle aynı prize bağlamayın.
• Prizi, duyu ya da panonun iç kapağını (sigortaların çevresindeki ön paneli) sökerek kendiniz müdahale etmeyin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; elektrik tesisatına kendiniz müdahale etmeyin. Mevzuata ilişkin bilgiler yayın tarihindeki durumu yansıtır.