Görselde kablonun damar düzenini ve panodan yüke kadar gerilimin nasıl düştüğünü görebilirsiniz.
Akım ve gerilim düşümü nasıl hesaplanıyor?
Araç önce yükün çektiği akımı bulur: Monofazede I = P ÷ (230 × cos φ), trifazede I = P ÷ (√3 × 400 × cos φ). Şarj ünitesi ve ısıtıcı gibi yüklerde cos φ = 1, motorlu yüklerde 0,8–0,9 girilir.
Gerilim düşümü yüzde olarak hesaplanır; bakırın iletkenlik katsayısı k = 56 m/(Ω·mm²) alınır. Monofazede %e = 200 × P × L ÷ (k × S × U²), trifazede %e = 100 × P × L ÷ (k × S × U²). Burada P watt, L metre cinsinden tek yönlü hat uzunluğu, S mm² cinsinden kesittir. Monofazedeki 200 katsayısı, akımın faz ve nötr iletkeninde gidip dönmesinden gelir; trifazede yükün fazlara dengeli dağıldığı kabul edilir, kablo reaktansı ihmal edilir. Kullanılan k = 56 değeri 20 °C’deki bakır içindir; tam yükte ısınan iletkenin direnci artar ve gerçek düşüm hesaplanandan biraz yüksek olur. Sonuç sınıra çok yakınsa bir üst kesiti değerlendirin.
İzin verilen düşüm için iki seçenek vardır: aydınlatma hatlarında %1,5, priz ve güç hatlarında %3. %3 seçildiğinde 1,5 mm² hiç denenmez; priz ve güç hatlarında en küçük kesit 2,5 mm² kabul edilir. Bu sınırlar genel olarak sayaçtan son tüketim noktasına kadar oluşan toplam düşüm için uygulanır; araç ise yalnızca girdiğiniz hattı hesaplar. Sayaç ile tali pano arasındaki besleme hattındaki düşüm de buna eklenir; bu yüzden uzun besleme hatlarında son hat için kalan pay küçülür.
Kesit ve sigorta nasıl seçiliyor?
Araç standart kesitleri küçükten büyüğe dener ve iki şartı birlikte sağlayan ilk kesiti önerir: Gerilim düşümü sınırı aşmamalı ve uygun bir sigorta bulunmalı. Sigorta kuralı: hesap akımı ≤ sigorta anma akımı ≤ kablonun akım taşıma kapasitesi (Iz). Standart sigorta değerleri 6, 10, 16, 20, 25, 32, 40, 50, 63, 80, 100, 125 ve 160 A’dir; şartı sağlayan en küçüğü seçilir. 63 A’in üzerindeki değerler uygulamada genellikle kompakt şalterle karşılanır.
Hesap akımı, bulunan akımın 1,01’e bölünmesiyle elde edilir. Bu %1’lik tolerans, yuvarlatılarak yazılan güç değerleri içindir: 7,4 kW’lık şarj ünitesi gerçekte 32 A çeker (230 V × 32 A ≈ 7,36 kW); 7.400 ÷ 230 = 32,17 A çıkması yuvarlamadan kaynaklanır.
Akım taşıma kapasiteleri, duvar içinde boruya çekilmiş çok damarlı PVC yalıtımlı bakır kablo (ör. NYM) ve 30 °C ortam sıcaklığı içindir; değerler TS HD 60364-5-52’deki B2 döşeme yöntemine karşılık gelir. Monofazede iki, trifazede üç yüklü iletken esas alınır. Yüksek ortam sıcaklığı, ısı yalıtımlı duvar içinden geçiş, toprak altı döşeme ya da aynı boruda veya kanalda birden fazla hat için düzeltme katsayısı uygulanmaz; bu durumlarda kablonun taşıyabileceği akım değişir, çoğu zaman düşer. Araç kısa devre akımını ve arıza çevrim empedansını (arızada sigortanın yeterince hızlı açıp açmayacağını) da kontrol etmez; bu değerler özellikle uzun hatlarda yerinde ölçümle doğrulanmalıdır.
95 mm²’de bile şartlar sağlanamazsa sonuç “95+” ve “Proje gerekir” olarak görünür. Kablo monofazede 3 damarlı (F+N+PE), trifazede 5 damarlı (3F+N+PE) gösterilir; trifazede sigorta 3 kutupludur.
| Kesit (mm²) | Iz, monofaze (A) | Iz, trifaze (A) |
|---|---|---|
| 1,5 | 16,5 | 15 |
| 2,5 | 23 | 20 |
| 4 | 30 | 27 |
| 6 | 38 | 34 |
| 10 | 52 | 46 |
| 16 | 69 | 62 |
| 25 | 90 | 80 |
| 35 | 111 | 99 |
| 50 | 133 | 118 |
| 70 | 168 | 149 |
| 95 | 201 | 179 |
Varsayılan değerlerle: monofaze (230 V), 7,4 kW yük, 30 m hat, %3 düşüm sınırı ve cos φ = 1. 1) Akım = 7.400 ÷ (230 × 1) = 32,17 A; ekranda 32,2 A görünür. 2) Hesap akımı = 32,17 ÷ 1,01 = 31,86 A. 3) %3 seçili olduğu için 1,5 mm² atlanır. 4) 2,5 mm²: %e = 200 × 7.400 × 30 ÷ (56 × 2,5 × 230²) = 44.400.000 ÷ 7.406.000 ≈ %6,00; sınır aşılır. 5) 4 mm²: %3,75; yine aşılır. 6) 6 mm²: %2,50; sınırın içinde. Bu kesitin akım taşıma kapasitesi 38 A’dir; 31,86 A ≤ 32 A ≤ 38 A şartını sağlayan en küçük sigorta 32 A’dir. Sonuç: 6 mm² bakır kablo, çekilen akım 32,2 A, gerilim düşümü %2,50, önerilen sigorta 32 A. Hat sonundaki gerilim yaklaşık 224,3 V’tur.
İpuçları
- Hat uzunluğu alanına kablonun panodan yüke kadar izleyeceği gerçek güzergâhı yazın; kuş uçuşu mesafe gerilim düşümünü küçük gösterir.
- Şarj ünitesi panodan kendine ayrılmış bir hatla beslenmeli. Bu hatta sigortanın yanında 30 mA kaçak akım koruması da gerekir: Tip A + 6 mA DC algılama (RDC-DD) ya da Tip B (TS HD 60364-7-722).
- İleride yük artacaksa (ör. 11 kW trifaze şarj), hattı bugünden buna göre çektirmek çoğu zaman ekonomiktir. Büyük yük eklerken yalnızca hattın değil, ana sigortanın ve sözleşme gücünün de yeterli olduğunu kontrol ettirin.
- Sonuca göre kabloyu ya da sigortayı kendiniz değiştirmeyin. Pano ve hat üzerindeki her müdahale, enerji kesilerek yetkili bir elektrikçi tarafından yapılmalıdır.