Kablo kesiti nasıl seçilir? 1,5’ten 10 mm²’ye hangi hat, hangi sigorta

Kablo kesiti, bir hattın ne kadar akımı güvenle taşıyacağını ve cihaza ne kadar gerilim ulaşacağını belirler. Yanlış seçilen kesit sigorta atmadan ısınabilir, cihazları verimsiz çalıştırabilir ve yangın riskini artırır. Bu yazıda 1,5’ten 10 mm²’ye kadar kesitlerin nerede kullanıldığını, hat uzunluğunun etkisini, sigortanın kabloyla nasıl eşleştirildiğini ve şarj ünitesi ile klima hatlarında nelere dikkat edildiğini anlatıyoruz.

Kablo kesiti nedir, neden önemlidir?

Kablo kesiti, iletkenin çapı değil, bakır kısmının kesit alanıdır ve mm² (milimetrekare) ile ifade edilir. Kılıfta yazan “3×2,5” ifadesi, içinde 2,5 mm²’lik üç damar (faz, nötr, toprak) bulunduğunu gösterir; trifaze hatlarda genellikle beş damarlı kablo kullanılır.

Kesit büyüdükçe direnç azalır; kablo aynı akımı daha az ısınarak ve daha az gerilim kaybederek taşır. Kesit küçük kalırsa kablo ısınır, yalıtımı yıpranır ve bağlantı noktalarında kararma başlar.

Doğru kesit, üç ölçütün birlikte sağlanmasıyla seçilir:

• Akım taşıma kapasitesi: Kablo, hattın akımını aşırı ısınmadan taşımalı.
• Gerilim düşümü: Hat boyunca kaybedilen gerilim sınırın altında kalmalı.
• Sigorta uyumu: Sigorta, kablo zorlanmadan önce hattı kesmeli.

1,5 / 2,5 / 4 / 6 / 10 mm² kablo nerede kullanılır?

Konutlarda en sık kullanılan kesitleri aşağıdaki tabloda bulabilirsiniz. Tablodaki akım taşıma kapasiteleri, duvar içinde boruya çekilmiş PVC yalıtımlı bakır kablo, monofaze hat ve yaklaşık 30 °C ortam sıcaklığı için verilmiştir; hesaplayıcımız da aynı varsayımları kullanır. Uzun hat, sıcak ortam ya da çok sayıda hattın geçtiği boru daha büyük kesit gerektirebilir.

Akım taşıma kapasitesi: Önce hattın akımını bulun

İlk adım, hattın akımını bulmaktır: monofaze hatta I = P / (230 × cos φ), trifaze hatta I = P / (√3 × 400 × cos φ). Şarj ünitesi ve ısıtıcılarda cos φ 1 alınır; motorlu cihazlarda 0,8–0,9 civarındadır.

Örneğin 3,5 kW’lık bir yük monofaze hatta yaklaşık 15 A, 7,4 kW’lık şarj ünitesi 32 A çeker; 11 kW’lık trifaze ünitede ise bu değer faz başına yaklaşık 16 A’dir.

Kablonun akım taşıma kapasitesi bu akımın üzerinde olmalıdır. Ancak kapasite sabit bir sayı değildir; şu etkenlerle değişir:

• Döşeme şekli: Duvar içi boru, sıva üstü kanal, kablo tavası ve toprak altı farklı soğuma koşulları sunar.
• Ortam sıcaklığı: Çatı arası ya da kazan dairesi gibi sıcak yerlerde kapasite düşer.
• Gruplama: Aynı boruda ya da tavada yan yana döşenen yüklü hatlar birbirini ısıtır.
• Yalıtım tipi: XLPE yalıtım, PVC’ye göre daha yüksek çalışma sıcaklığına dayanır.

Gerilim düşümü ve hat uzunluğu

Kablo uzadıkça direnci artar ve cihaza ulaşan gerilim düşer. Akım açısından yeterli bir kablo, uzun bir hatta gerilim düşümü yüzünden yetersiz kalabilir. Bu durumda motorlar ısınır, cihazlar verimsiz çalışır; bazı şarj üniteleri ise şarjı yavaşlatabilir ya da durdurabilir.

Sitemizdeki hesaplarda aydınlatma hatları için %1,5, priz ve güç hatları için %3 sınırını kullanıyoruz. Bu sınırlar yalnızca son hat için değil, sayaçtan cihaza kadar toplam düşüm için düşünülür; sayaç ile pano arasındaki besleme hattı uzunsa son hatta kalan pay azalır. Monofaze bakır hatta gerilim düşümü yaklaşık %e = (200 × P × L) / (56 × S × U²) ile bulunur: P watt cinsinden güç, L metre cinsinden hat uzunluğu, S mm² cinsinden kesit, U ise 230 V’tur (56, bakırın iletkenlik katsayısıdır). Trifaze hatta 200 yerine 100, U olarak 400 V alınır.

Örnek: 7,4 kW’lık şarj ünitesi panodan 30 m uzakta olsun. 6 mm² kabloda düşüm 200 × 7.400 × 30 / (56 × 6 × 230²) ≈ %2,5 çıkar ve sınırın içindedir. Aynı hatta 4 mm² kablo kullanılırsa düşüm yaklaşık %3,75 olur ve sınır aşılır. Formül iletkeni soğuk kabul eder; saatlerce tam yükte ısınan kablonun direnci biraz artar. Sonuç sınıra yakın çıkıyorsa bir üst kesit değerlendirilir.

Hat uzunluğu olarak kuş uçuşu mesafe değil, kablonun panodan cihaza kadar izleyeceği gerçek güzergâh alınır; duvar ve tavan dolaşımları mesafeyi çoğu zaman uzatır. Aşağıdaki tabloda %3 sınırına göre yaklaşık en uzun hat boylarını görebilirsiniz (cos φ = 1, besleme hattındaki düşüm hariç).

Sigorta ve kablo uyumu: Sigorta kabloyu korur

Otomatik sigorta cihazı değil, kabloyu korur. Bu yüzden sigorta değeri cihazın gücüne göre değil, kablonun kesitine ve döşeme koşuluna göre seçilir. Temel kural şudur: hattın çektiği akım ≤ sigorta değeri ≤ kablonun akım taşıma kapasitesi.

Örneğin 2,5 mm² kablolu bir priz hattına 16 A sigorta takılır. Bu hatta 25 A sigorta kullanılırsa kablo, sigorta atmadan aşırı ısınabilir. Hat gerçekten daha fazla yük taşıyacaksa çözüm sigortayı büyütmek değil, uygun kesitte yeni bir hat çekmektir. Priz hatlarında kesit büyütülse bile sigorta 16 A’i geçmez; çünkü standart prizler 16 A için üretilir.

Hat boyunca en ince kablo belirleyicidir: Panodan 2,5 mm² çıkan bir hat bir buatta 1,5 mm²’ye geçiyorsa, sigorta 1,5 mm²’ye göre seçilir.

Konutlarda priz ve aydınlatma hatlarında B ya da C tipi sigorta kullanılır. B tipi daha düşük kısa devre akımında devreyi anında açtığı için uzun hatlarda avantajlıdır; kalkış akımı yüksek motorlu yüklerde C tipi tercih edilir. Kaçak akım rölesi (konutlarda 30 mA) can güvenliği için ayrıca gereklidir; ancak aşırı akım korumalı kombine tipler dışında kabloyu aşırı yüke karşı korumaz, doğru kesitin ve doğru sigortanın yerini tutmaz.

Şarj ünitesi ve klima için kablo kesiti

Şarj ünitesi, saatlerce tam güçte çalışan sürekli bir yüktür. Bu yüzden kendi hattı ve sigortasıyla beslenir; hattın kesiti sınırda seçilmez. 7,4 kW monofaze ünite 32 A çeker. 4 mm² kablonun kapasitesi 32 A sigortaya yetmediği için kısa hatlarda bile en az 6 mm² gerekir; hat yaklaşık 36 m’yi aşarsa 10 mm²’ye çıkılır.

Trifaze ünitelerde 11 kW’lık model faz başına yaklaşık 16 A, 22 kW’lık model ise 32 A çeker. 11 kW’lık ünitede kısa ve orta uzunluktaki hatlarda 5×2,5 mm² yeterli olabilir; ileride güç artırma ihtimali varsa bir üst kesit seçmek, sonradan hattı yenileme ihtiyacını azaltır. 22 kW ünitede genellikle 5×6 mm² kullanılır. Site otoparklarında mesafeler uzun olduğundan kesit çoğu zaman gerilim düşümü nedeniyle büyür. Her durumda ünite üreticisinin montaj kılavuzundaki sigorta ve kablo değerleri de dikkate alınır.

Şarj ünitesi hattında koruma da farklıdır. TS HD 60364-7-722 ve TS EN IEC 61851 kapsamında 30 mA kaçak akım korumasının, Tip A röle ile birlikte 6 mA DC kaçak algılama (RDC-DD, bazı ünitelerde yerleşik) ya da Tip B röle ile sağlanması gerekir. Her şarj noktası kendi kaçak akım korumasıyla beslenir; şarj hattı, evin diğer hatlarını koruyan rölenin altına bağlanmaz. Uygulama tarihinde güncel standart ve mevzuatı kontrol edin.

Konut tipi split klimalar çoğunlukla 2,5 mm² kablo ve 16 A sigortalı ayrı bir hatla beslenir. Büyük kapasiteli cihazlarda 20 A sigorta ve 4 mm² kablo gerekebilir; uzun hatlarda da gerilim düşümü nedeniyle 4 mm²’ye çıkılabilir. Esas olan, cihazın montaj kılavuzundaki sigorta ve kablo değerleridir. Kompresör kalkışında kısa süreli yüksek akım çekilebildiği için C tipi sigorta tercih edilebilir; inverter klimalarda bu etki daha düşüktür.

Kablo kesiti seçiminde sık yapılan hatalar

Aşağıdaki hatalar çoğu zaman hat kurulduktan sonra ısınma, kararma ya da sigorta atması olarak kendini gösterir:

• Sigortayı kabloya değil cihaza göre seçmek ya da sık attığı için büyütmek.
• Kısa mesafede yeten kesiti 40–50 m’lik bir hatta kullanmak.
• Aydınlatma hattına priz eklemek ya da 1,5 mm² hattan yüksek güçlü cihaz beslemek.
• Şarj ünitesini ya da klimayı priz hattına, uzatma kablosuyla veya çoklu prizle bağlamak.
• Buat ya da ek noktasında daha ince kabloya geçmek.
• Aynı boruya ya da kanala çok sayıda hat doldurmak.
• Çok telli kablo uçlarını yüksüksüz bağlamak; gevşek bağlantı doğru kesitte bile ısınır.
• Kesiti etiketinde yazandan düşük çıkabilen, belgesiz kablo kullanmak.

Öztik olarak kesit seçimine nasıl yaklaşıyoruz?

Kendi hattınız için kablo kesiti ve sigorta hesaplayıcımızla ön fikir alabilirsiniz. Kesin seçim, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’ne göre yetkili kişilerce yapılmalıdır.

Öztik olarak keşifte panodan cihaza kadar gerçek kablo güzergâhını ölçüyor, hattın yükünü ve mevcut kesitleri kontrol ediyor, kesit ile sigortayı birlikte belirliyoruz. İş bitiminde izolasyon direnci, topraklama ve kaçak akım rölesi testlerini yapıyor, tesisatı raporlu olarak teslim ediyoruz.

Maliyeti belirleyen başlıca kalemler şunlardır: hattın uzunluğu ve kesiti, kablonun sıva altı boruyla mı sıva üstü kanalla mı çekileceği, pano düzenlemesi ve koruma elemanlarının tipi. Keşiften sonra bu kalemleri ayrı ayrı gösteren yazılı bir teklif hazırlıyoruz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; elektrik tesisatına kendiniz müdahale etmeyin. Mevzuata ilişkin bilgiler yayın tarihindeki durumu yansıtır.