Eski binada elektrik tesisatı ne zaman yenilenmeli?

Eski binalardaki elektrik tesisatı, bugünkü cihaz yükü düşünülerek kurulmadı. Klima, fırın, ocak ve çamaşır makinesi aynı anda çalıştığında ince kablolar ısınır; sonradan büyütülmüş ya da telle sarılmış eski sigortalar ise kabloyu hiç korumayabilir. Bu rehberde belirtileri, kısmi ve komple yenileme arasındaki farkı, tadilattaki doğru iş sırasını ve teslimde neleri ölçtürmeniz gerektiğini anlatıyoruz.

Tesisatın yenilenmesi gerektiğini gösteren belirtiler

Bazı belirtiler tek başına bile keşif istemek için yeterlidir. Isınma, koku ve çıtırtı yangın riskine işaret eder; böyle bir durumda ilgili sigortayı kapatın ve o hattı kullanmayın. Priz ya da pano kapağını açıp kendiniz müdahale etmeyin; hattı yetkili bir elektrikçiye kontrol ettirin.

• Sigortaların sık atması ya da birkaç cihaz aynı anda çalışınca devrenin kesilmesi
• Priz, fiş veya anahtarlarda ısınma, renk değişimi, yanık kokusu ya da çıtırtı sesi
• Yüksek güçlü bir cihaz çalışınca ışıkların kararması veya titremesi
• İki delikli, topraklama kontağı olmayan prizler
• Panoda porselen gövdeli sigortaların bulunması, kaçak akım rölesinin olmaması
• Yalıtımı sertleşip çatlamış kablolar, buatlarda alüminyum iletkenler
• Evin her yerinde uzatma kablosu ve çoklu priz kullanma ihtiyacı

Topraklama yoksa ne yapılmalı?

Topraklama, cihazın metal gövdesine kaçan akımı güvenli bir yoldan uzaklaştırır. Eski binaların bir kısmında prizlerde koruma iletkeni hiç yoktur ya da bina topraklaması yıllar içinde işlevini yitirmiştir.

Sık yapılan bir hata, prizdeki toprak ucunu nötr iletkenine köprülemektir. Nötr hattında bir kopukluk olduğunda ya da faz ile nötr yer değiştirdiğinde bu bağlantı cihaz gövdesini gerilim altında bırakabilir; bu nedenle güvenli bir çözüm değildir.

Doğru yol, önce bina topraklamasını ölçmektir. Uygun bir topraklama varsa daireye koruma iletkeni taşınır ve tüm prizler buna bağlanır. Bina genelinde topraklama yoksa ya da ölçüm değerleri yetersizse, ortak alanı ilgilendirdiği için çözüm bina yönetimiyle birlikte planlanır.

Her durumda priz hatları ve banyo gibi ıslak hacimler 30 mA kaçak akım rölesiyle korunmalıdır. Kaçak akım rölesi topraklamanın yerini tutmaz; can güvenliğini ikisi birlikte sağlar.

Alüminyum ve ince kesitli kablolar

Bazı eski yapılarda alüminyum iletkenli kablolar kullanılmıştır. Alüminyum, bağlantı noktalarında zamanla oksitlenir ve gevşer; bu da ek yerlerinde ısınmaya yol açar. Bakırla doğrudan eklendiğinde sorun büyür.

Daha yaygın sorun ise yetersiz kablo kesitidir. Eski tesisatlarda prizlerin 1,5 mm² kabloyla beslendiği, hatta sigortanın sonradan büyütüldüğü durumlarla karşılaşılabilir. Sigorta her zaman kablonun taşıyabileceği akıma göre seçilir; kabloya bakmadan sigortayı büyütmek, kablonun sigorta atmadan ısınmasına yol açabilir.

Ocak, fırın, klima veya elektrikli araç şarj ünitesi gibi yüksek güçlü yükler ayrı bir hat ister. Uzun hatlarda gerilim düşümü de kontrol edilir; bu sitedeki hesaplarda aydınlatma için %1,5, priz ve güç hatları için %3 sınırını kullanıyoruz. Bir hat için gereken kesiti kablo kesiti ve sigorta hesaplayıcımızla yaklaşık olarak görebilirsiniz.

Porselen sigorta yerine modern pano

Porselen gövdeli, eriyen telli sigortalar aşırı akıma karşı koruma sağlar, ancak kaçak akıma karşı can güvenliğini korumaz. Atan sigortanın telle sarılması ya da daha büyük değerli bir sigorta takılması ise kabloyu korumasız bırakır.

Yenilemede pano, her hat için uygun değerde otomatik sigorta, 30 mA kaçak akım rölesi (bugünkü elektronik yükler için Tip AC yerine en az Tip A) ve gerekirse aşırı gerilim korumasıyla yeniden kurulur. Hatlar etiketlenir; böylece arıza anında hangi sigortanın neyi beslediği bilinir.

Panoyu yenilemek tek başına yeterli olmayabilir. Kablo kesiti yetersizse yeni sigortalar da kabloya göre seçilmek zorundadır; bu yüzden pano ve hatlar birlikte değerlendirilir. Şarj ünitesi eklenecekse o hat için Tip A + 6 mA DC algılama (RDC-DD) ya da Tip B kaçak akım koruması planlanır; şarj hattı, evin diğer hatlarını koruyan rölenin altına bağlanmaz.

Kısmi yenileme mi, komple yenileme mi?

Her eski tesisatın baştan sona sökülmesi gerekmez. Karar, keşifteki ölçümlere ve duvar içindeki altyapının durumuna göre verilir.

Tadilat zaten yapılıyorsa, duvarlar açıkken tesisatı tamamen yenilemek çoğu zaman birkaç yıl sonra yeniden kırım yapmaktan daha mantıklıdır.

Tadilatta doğru iş sırası

Elektrik işi tadilatın başında planlanmazsa ya seramik sonradan kırılır ya da priz yerleri ihtiyaca uymaz. Priz ve anahtar yerlerini önceden görmek için daire elektrik planlayıcımızı kullanabilirsiniz. Aynı anda çalışabilecek yüklerin toplamı mevcut sözleşme (bağlantı) gücünü aşıyorsa elektrik dağıtım şirketine güç artışı başvurusu gerekebilir; bunu da keşifte birlikte değerlendiriyoruz.

Öztik olarak tadilat projelerinde şu sırayı izliyoruz:

• Keşif ve ihtiyaç listesi: kullanılacak cihazlar, ileride eklenebilecek klima veya şarj ünitesi, mevcut sözleşme gücü
• Elektrik planı: priz, anahtar ve aydınlatma noktalarının oda oda belirlenmesi
• Enerji kesilerek eski tesisatın sökülmesi ve kırım; tadilat süresince el aletleri için kaçak akım korumalı geçici priz
• Sıva öncesi boru, kanal ve buatların döşenmesi; internet, TV ve diyafon için ayrı borular
• Kabloların boru içinden çekilmesi ve panonun montajı; ekler duvar içinde değil, yalnızca buatlarda yapılır
• Sıva, alçı, seramik ve boya işleri
• Priz, anahtar ve armatürlerin takılması
• Enerji verilmeden önce süreklilik ve yalıtım ölçümleri; enerji verildikten sonra kaçak akım rölesi ve hata döngüsü testleri, ardından raporlama

Maliyeti etkileyen kalemler

Tesisat yenilemenin maliyeti daireden daireye çok değişir. Bu yüzden yerinde keşif yapmadan rakam vermiyor, teklifte malzeme ve işçiliği ayrı kalemler hâlinde gösteriyoruz. Maliyeti belirleyen başlıca etkenler şunlardır:

• Kapsam: yalnızca pano mu, belirli hatlar mı, yoksa komple tesisat mı
• Priz, anahtar ve aydınlatma noktalarının sayısı
• Kırım gerekip gerekmediği, mevcut boruların kullanılabilirliği; sıva altı mı, sıva üstü kanal mı
• Ayrı hat isteyen cihazların sayısı: ocak, fırın, klima, şofben, şarj ünitesi
• Pano büyüklüğü ve koruma elemanları: kaçak akım rölesi tipi, aşırı gerilim koruması
• Bina topraklamasının durumu ve ortak alanda iş gerekip gerekmediği
• Kablo, priz ve anahtar serisi gibi malzeme tercihleri
• Kırım sonrası sıva ve boya onarımının kapsama dâhil olup olmadığı

Teslimde ölçüm ve raporlama

Yeni tesisat teslimden önce ölçülmeli ve sonuçlar kayıt altına alınmalıdır. Koruma iletkeni sürekliliği ve yalıtım direnci enerji verilmeden önce ölçülür; kaçak akım rölesi testi ve hata döngüsü ölçümü ise enerji verildikten sonra yapılır. Gözle kontrol, duvarın içindeki bir yalıtım hatasını ya da kopuk bir koruma iletkenini göstermez.

Öztik olarak teslimde ölçüm sonuçlarını içeren raporu ve etiketli pano hat listesini veriyoruz. Bu belgeler ileride arıza tespitini ve ek hat eklemeyi kolaylaştırır. Yönetmelik ve standartlar zaman içinde değişebileceği için güncel mevzuatı uygulama tarihinde kontrol edin; tesisat işleri Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’ne uygun olarak yetkili kişilerce yapılmalıdır.

• Koruma iletkeninin sürekliliği: her prizde toprak bağlantısının gerçekten bulunduğu
• Yalıtım direnci: kablolarda hasar ya da nem olmadığı
• Topraklama direnci ve hata döngüsü ölçümü: arıza anında koruma elemanının zamanında açacağı
• Kaçak akım rölesi testi: rölenin en geç 30 mA’da ve standartta öngörülen süre içinde açtığı; bu test ölçü cihazıyla yapılır, röle üzerindeki test butonu yalnızca mekanizmayı dener
• Polarite kontrolü: faz ve nötrün doğru bağlandığı, anahtarların fazı kestiği

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; elektrik tesisatına kendiniz müdahale etmeyin. Mevzuata ilişkin bilgiler yayın tarihindeki durumu yansıtır.